عمر گردەنازێ یی
1-2
ژیار لەكەپری جوتیارێكەوە دەست پێ دەكات، بەڵام لەشاردانەبێت گەشەناكات
(ویڵ دیورانت)
 
 شارنشینی و گوند نشینی دوودیاردەی مرۆڤایەیتن لەمێژە سەرنجی فەیلەسوف و بیریارانی ڕاكێشاوە و خۆیان پێیەوە سەرقاڵ كردووە سەرنج و بیر و ڕایان لەوبارەیەوە خستۆتە ڕوو، هەمو كۆمەڵگاكان پێویستیان بەهەردوو دیاردەكە هەیە و پێویستە دەست لەملان پێكەوە گوزەر بكەن و گەشە بكەن و پێداویستیەكانی یەكتری تەواو بكەن، گوندەكان لەكوردستاندا بایەخێكی زۆریان هەبوو لەڕوی ئابوریەوە بۆ كوردستان و عێراق بەشێوەیەكی گشتی، بەتایبەتی لەبواری بەروبومی كشتوكاڵی و ئاژەڵداریدا بایەخێكی ئێكجار زۆری هەبوو خزمەتێكی بەرچاوی كرد. هەروەها لەبواری خزمەتكردن بەشۆڕشی كوردی لانكەی شۆڕشەكانی كوورد بوون لەزۆربەی قۆناغەكاندا. ئەوەی كەمن لێرەدا مەبەستمە تەنها لایەنی ئیجابی فراوان بوونی شارەكانە بەیێ ئەوەی لە بایەخی گوندەكان و گوند نشینی كەم بكەمەوە و لەلایەكی تر كاریگەری ئەم فراوان بونە لەسەر چەكەرەكردنی مەدەنیەت و كۆمەڵگەی مەدەنی لەكۆمەڵگەی كوردیدا بەتێڕوانین لە سەرهەڵدانی خاسیەت و تایبەتمەندیەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە كوردستاندا(كوردستانی باشور).
بەگوێرەی قۆناغ بەندییەكانی زانایانی مرۆڤناسی و كۆمەڵناسی و فەیلەسوفەكان كۆمەڵگەی مرۆیی بەچەندین قۆناغدا تیێپەڕیوە تاكو بەم قۆناغەی ئێستای گەیشتووە، هەندێكیان پێیان وایە بەشێوەیەكی بەردەوام كۆمەڵگە لە گەشەو گۆڕاندایە و هەندێكی دیكە لەو فەیلەسوفانە پێیان وایە ئەو قۆناغانە بەشێوەیەكی بازنەیی دێوران دەكات..تاد. بەهەرحاڵ ئەگەر سەیرێكی كۆمەڵگەی كوردی لەئێستادابكەین لەهەركام لەو بیروبۆچونانە ڕەنگە ئەوەمان بۆ دەربكەوێت كە كۆمەڵگەی كوردی ئێستا لەسەرەتای ئەو قۆناغەدایە كەپێی دە گوترێت كۆمەڵگەی مەدەنی هەنگاوێكمان لە قۆناغی پێش مەدەنیەتە و هەنگاوێكیشمان لەناو قۆناغی مەدەنیەت دایە بەسەرهەڵدانی ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و ڕێگەدان بەشێوەیەكی ئازادانە كارەكانیان ئەنجام بدەن، و دەستاو دەست كردنی دەسەڵات بەشێوەیەكی دیموكراسیانە یاخود نیمچە دیموكراسی، ئەگەرچی لەڕوی دروستكردنی كەرەستەكانی بەرهەمهێناو پیشەسازییەوە زۆرلەدواین بەڵام لەڕوی بەكارهێنانی ئەوكەرەستانەوە تائاستێكی مام ناوەند باشین، ئەگەرچی هەندێ هۆكاری تر كەپەیوەندی بەدەسەڵاتەوەهەیە و ناتوانن دەست بەرداری بن گەشەی كۆمەڵگە بەرەو مەدەنیەت ڕادەگرێت.
  ئیزاك ئاسیمۆف و فرانك وایت دەڵێن: بەگەشە كردنی شارەكان بەدوای ئەودا شارستانیەتە مەزنەكان لەدەوری ناوەندە مەزنەكانی شار پێكهاتن. شارنشینی بەلاتینی بەدانیشتتوانی شار دەڵێن و شارستانیەت هەمو ئەو دیاردانە دەگرێتەوە كەپەیوەندیان بەژیانی شارنشینەكانەوە هەیە. شارستانیەت سەرەتا لەكۆمەڵی جیاوازو دور لەیەكتر لەڕۆژهەڵاتی نزیك سەری هەڵدا. هەشت هەزار ساڵ(پ.ز)شارستانیەت هێشتا وەك دیاردەیەكی هەڵپەسێراوی گۆشە گیر بوو. لەباشوری كوردستان و لەشوێنێك بەناوی(چەرمۆ)شوێنەواری شارێكی كۆن دۆزرایەوە كەنزیكەی هەشت هەزار ساڵ(پ.ز)دروستكرابوو. چەرمۆ زەوییەكی هێندێك بەرزە. شوێنەوارناسێكی ئەمریكی بەناوی(ڕۆبێرت،جی.بردوود)لەساڵی 1948لەم شوێنەی كۆڵیوەتەوە. بردود شوێنەواری بناغەی ژمارەیەك خانوی دۆزییەوە كەدیواری خانوی قوڕێنی و ژوری بچوكیان هەبوو.
 ئەگەر چی شوێنەواری كۆنترین ناوچەی ئاوەدانی لە كوردستانەكەی خۆماندایە بەڵام سەرهەڵدانی گەورە شارستانییەتەكان زۆربەی مێژوونوسان دەیگێڕنەوە بۆ مێژو میزۆپۆتامیا و پاشان یۆنان،ئیتر كامیان لەپێشە و كامیان كۆنترین شارستانیەتە ئەوەش جەدەلیەتێكی نێوان مێژونوسانە،لەم وتارەدا پێویستمان بەوە نیە بچینە ناو ئەو باسەوە وكام شارستانیەت لەپێشترە.
 شارەكان پێكهاتەی جۆراو جۆریان تێدایە و لەنێوان ئەو پێكهاتانەشدا گۆڕینەوەی كولتوری ڕودەدات و بەریەك كەوتنی كولتورەكان ڕۆڵی بەرچاویان هەیە لەپێشخستنی لایەنی شارستانیەتدا،ئەمەش پێچەوانەی ژیانی گوند نشینیە و لەگوندەكاندا هەستێكی دەستە جەمعی و ڕۆڵی كەسایەتی گەورەی گوند دەسەڵاتی یاسایی هەیەو نەریتەكان لەجێگەی خۆیان دەمێننەوە و گەشەناكەن بەوچەشنەی كەلەشارەكاندا گەشەدەكەن، هەروەك سۆسیۆلۆژی بەناو بانگ دۆركهایم دەڵێ: لەشارەگەورەكاندا نەریتەكان كەمتر لەهەرشوێنێكی دیكە دەسەڵاتیان بەسەر بیر و سۆزی خەڵكیدا هەیە. لەڕاستیدا شارەگەورەكان بێ گومان مەڵبەندی پێشكەوتنن، بیرەكان، مۆدەكان، ڕێوڕەسم و پێداویستیە نوێكان، لەم شارەگەورانەدا پێ دەگرن، و لەوێوە بەناوچەكانی دیكەی وڵات دەگەن، هەرگۆڕانكاریەك لەكۆمەڵگەدا دروست دەبێت، دوابەدوای گۆڕانكاریی شارەكان و بەلاساییكردنەوەی ئەوانەوەیە. خوو ڕەوشتی خەڵكی لەشارەگەورەكاندا، هێندە لەجموجوڵدایە، كەخەڵكی هێندە حەز بەكارەكانی تایبەت بەڕابردوو ناكەن، بەپێچەوانەوە، نوێگەرییەكان هەرچییەك بن، لەبەرچاوی خەڵكی پێگەیەكی هاوشانی ڕێز و سەنگینی داب و نەریت و ڕەفتاری باوو باپیرانیانە، خەڵكی لەشارەكاندا ڕوویان لەئایندەیە. لەبەرئەم هۆیانە، ژیان لەشارەكاندا، بەخێراییەكی باوەڕنەكراوەوە وەرچەرخان بەخۆوە دەبینن: بەبەردەوامی باوەڕەكان،زەوق و سەلیقە، و سۆزەكانی خەڵكی لەگۆڕاندایە. هیچ شوێنێك باشتر لەشارەكان نییە بۆوەرچەرخانی گونجاو. چونكە لەشوێنێك كەدەبێ توێژە جۆراو جۆرەكانی یەكەكۆمەڵایەتییەكان، شوێنی یەكدی بگرنەوە، تائەم ڕادەیەلەیەكدی دابڕاون، كەژیان ناتوانێت كارێكی دانەبڕاو بێت، هەرچەندە ئەمە بیرو بۆچونی زانای بەناو بانگی سۆسیۆلۆژی دۆركهایمە بەڵام زانای تر هەن وەك جان جاك ڕۆسۆ پێیان وایە هەرچی خراپی كۆمەڵگەیە لە شارەكانەوە سەرچاوەی گرتووە و گەڕانەوە بۆژیانێكی سروشتی كەلە گوندەكاندا دەستەبەردەبێت چارەسەری كێشەكانی كۆمەڵگەیە.
 بەپێی بۆچونی هەندێ لە كۆمەڵناسانی شارنشینی عەقڵیەت و ڕەفتاری شاریی، بە مانەوە لەشارەكانداو شێوازی ژیان لەشارەكاندا دیاردەی بەشاری بون و عەقڵیەتی شار دەسەپێنێت و بەمانەوەو ژیان لەشارەكاندا عەقڵیەتی شار دروست دەبێت لە نێو ئەونەوەیەی كە كۆچ دەكەن بۆشارەكان یاخود نەوەی دوای ئەوان عەقڵیەتی شاری دروست دەبێت.
بەڵام زۆربونی سروشتی (واتە لەدایك بون و مردن بەشێوەیەكی سروشتی ) ئیجابی و كاریگەی زیاتری هەیە لەوەی كە دانیشتوانی گوندە كان كۆچ دەكەن بۆناوەندی شارەكان، چونكە لەباری یەكەمدا ئاسەواری خراپی ئابوری و كۆمەڵایەتی دروست نابێت بەبەراورد لەباری دووەمدا چونكە لەباری دووەمدا چۆڵكردنی گوندەكان بۆخۆی كێشەی نوێ دێنێتە كایەوە لەڕوی ئابوری و كۆمەڵایەتیەوە لەڕوی ئابوریەوە بەرهەمی كشتوكاڵی و ئاژەڵداری ڕوولەنەمان و كزی دەكات و لەشارەكاندا دەستی كار ئەوەندە زۆردەبێت كە بێكاری لێ دروست دەبێت، بێكاریش بۆخۆی دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی چەندین كێشەو گرفتی كۆمەڵایەتی و دەبێتە هۆی مەترسی لەسەر كۆمەڵگە بەشێوەیەكی گشتی، چونكە زۆربەی توێژینەوە تاوانناسیەكان ئاماژە بەوەدەكەن كە هەژاری و بێكاری دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی چەندین كێشە و گرفتی كۆمەڵایەتی لەكۆمەڵگە ئاڵۆزەكاندا. (ئەگەرچی سەردەمی ئەوروپای نەریتی و كشتوكاڵی بەڕەو(كۆچ) كردنی گوندنشینەكان بو بۆشارەكان بەهۆی شۆڕشی پیشە سازییەوە كەلە بەریتانیا سەری هەڵداو پاشان تەشەنەی كرد بۆ ووڵاتانی دیكە و كاریگەری هەبو لەسەر كۆكردنەوەی دانیشتوان لەشارەكانداو فراوان بوونی شارەكانیان).
گەر سەرنجی كۆمەڵگەی كوردی بدەین بەوردی دەبینین دوای مێژوویەكی دێرین لەژیانی كۆچەری و گوند نشینی و جێگیر بون و چاندنی كشتوكاڵ پاش ئەمانە كورد بووە بە خاوەنی چەندین شاری گەورەی ملیۆنی، ئەمەش دەیەوێت پێمان بڵێت كە ئیتركورد مەحاڵە حیسابی بۆنە كرێت و بەچیایی و كەمە نەتەوە هەژمار بكرێت، گەر بگەڕێیەنەوە بۆ مێژوویەكی نزیك دەبینین گەلی كورد یاخود زۆرینەی ئەم گەلە گوند نشیبن بوون یاخود خاوەنی شارو شارۆچكەی بچوك بوون، بەڵام ئێستا ئەتوانین ناوی چەندین شاری ملیۆنی بیهێنین كە ئیتر توانەوەو ڕاگوێزان و حیساب بۆنەكردنی مەحاڵە، بەمەرجێك گەلی كورد لەخەیاڵدانی خۆیدا ئەو نەهامەتیانەی كەبەسەریدا هاتووە لەبیری نەكات و هەوڵبدات بۆ بەیەكەوە كاركردن و یەكڕیزی و پێكەوەی یی و دور لە بیری تەسكی حزبایەتی، و ئەولەوییەت بۆ نەتەوەو نیشتیمان بێت نەك بۆ حزب و مانەوەی دەسەڵاتی تاكە كەس. چونكە زۆرجار گەلی كورد هەلی بۆ ڕەخساوە بەڵام بەهۆی كەم توانایی سیاسی و یەك نەبونەوە ئەو هەلانەی لەدەست داوە.